Toen ik ontdekte dat ik het nooit goed had kunnen doen...

Jarenlang dacht ik dat als ik maar beter mijn best deed, we elkaar uiteindelijk wel zouden begrijpen. Misschien moest ik duidelijker communiceren. Minder gevoelig zijn. Nog een boek lezen. Nog een cursus Geweldloze Communicatie volgen. Als ik het maar goed genoeg uitlegde, zou mijn familie op een dag vast zeggen: "Je hebt gelijk. Zo hebben we het inderdaad niet bedoeld."

Tot die ene middag afgelopen winter. Ik lag na afloop van een yin yogales in de shavasana  toen ineens een gedachte als een bliksemschicht door mijn lichaam ging.

Jacqueline... wát je ook had gedaan of gezegd, het was toch nooit goed geweest.

Al was je Moeder Teresa geweest, dan hadden ze nóg een reden gevonden om je te vertellen dat je iets verkeerd deed, dat je te gevoelig was, te lastig, te dramatisch of dat je het weer verkeerd begrepen had. Ik voelde letterlijk iets breken in mijn lichaam en barstte in huilen uit. Niet van verdriet alleen, maar vooral van opluchting. Want als het nooit aan mijn gedrag had gelegen, mocht ik eindelijk stoppen met mijn best doen. Ik hoefde niet nóg een manier te vinden om mezelf begrijpelijk te maken. Ik hoefde niet langer iemand te worden die eindelijk wél goed genoeg was.

En dát voelde als Vrijheid. 

Pas veel later ontdekte ik dat die dynamiek helemaal niet zo uniek was. In veel gezinnen met emotioneel onvolwassen ouders ontstaan onbewust vaste rollen. Niet omdat iemand dat afspreekt, maar omdat een gezin altijd probeert een wankel evenwicht in stand te houden.

• De Held(in)
  Presteert, neemt verantwoordelijkheid en probeert het gezin overeind te houden.
• De Zondebok
  Krijgt de schuld en benoemt vaak als eerste wat niet klopt.
• Het Verzorgende Kind
  Zorgt voor de emoties van anderen en vergeet zichzelf.
• Het Verloren Kind
  Maakt zich onzichtbaar om geen extra belasting te zijn.

Die rollen liggen niet vast, ze kunnen gedurende je leven wisselen. Ik heb ze volgens mij allemaal wel gehad. Toen ik jong was, was de rol van Zondebok al vergeven. Later draaide dat langzaam om.

Wat ik toen nog niet wist, was dat je als Zondebok eigenlijk nooit kunt winnen. Zeg jij zwart, dan zeggen zij wit. Zeg jij wit, dan zeggen zij zwart. Mijn vader maakte dat principe ooit letterlijk duidelijk toen hij brullend riep:

“Als ík zeg dat die zwarte bank rood is, dan is hij ROOOOOOOOOOD!”

Ik weet nog precies hoe dat voelde. Het ging allang niet meer over de kleur van een bank. Het ging erom dat zijn werkelijkheid de werkelijkheid moest zijn, en dat er voor de mijne geen ruimte was.

En wanneer je daar vervolgens tegenin durft te gaan of hen aanspreekt op wat er is gebeurd, begint vaak hetzelfde patroon: “Dat heb ik helemaal niet zo gezegd.” “Ooooh, maar zo heb ik het nooit bedoeld.” “Jij bent ook altijd zo gevoelig.” “Zo is het helemaal niet gegaan, jij hebt ook altijd zo’n grote fantasie.” “Jij moet ook áltijd aandacht.”

Mijn moeder zei vroeger regelmatig wanneer ik voor mezelf opkwam: "Nou, krijg jij later maar nooit kinderen, want jij bent veel te egoïstisch." Toen ik jaren later als tiener zei dat ik inderdaad geen kinderen wilde, kreeg ik juist te horen: "Wat erg. Dat is ook zó egoïstisch." Pas veel later zag ik dat ik hoe dan ook fout zat.

Ook het verwijt dat ik 'altijd aandacht wilde' hoorde ik regelmatig. Dat was wrang, want juist daardoor durfde ik steeds minder met mijn ouders te delen. Niet omdat we nooit samen waren of nooit met elkaar praatten, maar omdat ik al jong had geleerd dat mijn gevoelens er niet echt mochten zijn. "Oh, ga je nu huilen? Denk je dan dat je gelijk krijgt?" Of: "Als je nu boos gaat doen, dan ga je maar zonder eten naar je kamer. Ik tel tot drie en anders schop ik je naar boven." Zo leerde ik mijn gevoelens steeds verder weg te stoppen.

Ik dacht dat het in elk gezin zo ging.

Als ik iets vertelde, voelde ik me vaak niet gehoord of serieus genomen. Soms reageerden ze alsof ze iets voor het eerst hoorden, terwijl ik het al eerder had verteld. Er waren ook gebeurtenissen waar zij van wisten, maar waar nooit meer naar werd gevraagd. Langzaam ging ik alles voor mezelf houden, want het láátste wat ik wilde, was lastig zijn of aandacht vragen. Zelfs veel later, tijdens mijn burn-out, herhaalde dat patroon zich. Ik vertelde mijn vader eerlijk aan de telefoon hoe slecht het met me ging. Even later kwam mijn moeder erbij zitten en vroeg: "En, hoe gaat het met Jacqueline?" Nog voordat ik zelf iets kon zeggen, antwoordde mijn vader: "Gewoon, goed." Ik zei niets meer.

Lange tijd dacht ik dat dit expres gebeurde, inmiddels kijk ik daar genuanceerder naar. Natuurlijk bestaat manipulatie, maar vaak is het geen kwaadaardig meesterplan. Mensen worden niet 's ochtends wakker met de gedachte: "Vandaag zal ik mijn kinderen eens flink beschadigen." Emotioneel onvolwassen mensen kunnen de pijn van hun eigen gedrag niet verdragen. Hun zelfbeeld is te kwetsbaar, waardoor de werkelijkheid van het kind plaats moet maken voor die van de ouder.

De labels die ze je geven zijn angst in vermomming. Het is het script dat ze al jaren gebruiken om je aan je eigen werkelijkheid te laten twijfelen.

"Aandacht" is hun codetaal voor "je weigert onzichtbaar te blijven."

"Fantasie" is hun manier om de pijn weg te wuiven die ze niet onder ogen willen zien.

Of dit nu voortkomt uit bewuste manipulatie of uit emotionele onvolwassenheid, het effect is vaak hetzelfde: je gaat steeds meer twijfelen aan je eigen werkelijkheid. In de psychologie wordt zo'n dynamiek vaak omschreven als gaslighting. Ik noem het vooral een aanslag op je innerlijke kompas. Je raakt in de war. Eerst denk je dat de ander je verkeerd begrepen heeft. Daarna ga je jezelf verdedigen. Uiteindelijk geef je het op. Je gaat aan jezelf twijfelen. Je vertrouwt je herinneringen niet meer. Je gevoelens niet meer. Je intuïtie niet meer. En dat stopt niet vanzelf wanneer je volwassen wordt.

Misschien was dat wel de grootste ontdekking van mijn herstel.

Niet alleen dat het niet aan mij lag, maar ook dat zij waarschijnlijk nooit zouden veranderen. Het was complete acceptatie van dat wat is. 

Er is nog een patroon dat ik inmiddels haarscherp herken: Eerst word je opgehaald. Je krijgt aandacht of een compliment en voelt je even gezien. Maar precies wanneer je ontspant, word je weer neergehaald. Of er wordt lelijk gesproken over iemand anders uit het gezin of over iemand van wie jij houdt. Liefde wordt afgewisseld met afwijzing. Dat is een emotionele achtbaan die ontzettend verslavend kan worden. Je blijft hopen dat als je nog iets beter je best doet, de liefde deze keer blijft, maar dat gebeurt zelden.

Uiteindelijk leerde die yogales mij misschien wel de belangrijkste les van mijn leven. Je kunt niet bepalen hoe anderen jou zien. Je kunt niet afdwingen dat iemand verantwoordelijkheid neemt voor zijn gedrag. Je kunt zelfs niet zorgen dat iemand jou eindelijk begrijpt.

Maar je kunt wel besluiten waar jij je energie voortaan in wilt steken. 

Voor mij begon vrijheid op het moment dat ik stopte met proberen iemand anders te overtuigen van mijn waarheid. 

Vanaf dat moment hoefde ik alleen nog trouw te blijven aan mezelf. En voor het eerst bleek dat genoeg te zijn.

En heel eerlijk?

Dat bleek uiteindelijk veel lichter dan een leven lang proberen goed genoeg te zijn.

❤️

Reflectievraag

Herken jij jezelf in één van de rollen?

Wat zou er in jouw leven veranderen als je vandaag zou stoppen met proberen het eindelijk goed genoeg te doen?